De recentelijk overleden filosoof Jurgen Habermas geloofde dat de mens zich alleen in stand kan houden door met elkaar in gesprek te gaan. Zonder dat zou het kwaad (hij was als jonge jongen lid van de Hitler-Jugend en werd zich na de oorlog bewust van het immense kwaad dat het Nationaalsocialisme veroorzaakte) weer zegevieren. Niet door anderen uit te sluiten en weg te zetten, maar door in gesprek te gaan met de ander. Dat was zijn missie voor de rest van zijn leven.
En dat is ook onze opgave, in het hier en nu. Een opgave in de zin dat iets niet vanzelf gaat; iets wat een inspanning vergt. De inspanning is dat je jouw eigen gelijk ter discussie durft te stellen. En dat doen we meestal niet graag. Soms wel, maar niet ten volle. Er is een punt dat de weerstand toeneemt en dat het aan de kant zetten van je eigen gelijk erg veel moeite kost.
In psychologische termen: op dat punt protesteert je ego, je zelfbeeld dreigt in duigen te vallen. Wie ben ik zonder mijn overtuigingen? Wie ben ik nog als ik geen beschermende structuur meer heb ten opzichte van de ander?
Dit menselijke tekort, het gehecht zijn aan het eigen gelijk, zet ons op afstand tot de ander. De eigen identiteit van het IK moet gehonoreerd worden anders verdwijn je, althans daar ben je bang voor.
foto: Wolfram Huke
Hier tegenover staat een andere positie: die van de verbinding, de band met de ander die energie genereert, die én een bevestiging van het IK inhoudt én ook de ander bevestigt. Een heerlijke energie, maar in een symbiotische verstrengeling kan die relatie ongezond zijn. Adam Kahane schreef hierover in Power and Love: de moeder die haar kind verstikt met liefde. Een gezonde verbinding echter respecteert de beide IK-ken en voedt de relatie.
Het resultaat is een gebalanceerd geheel, sociale interactie en identiteit, in een permanente dynamiek, die als het gezond is leidt tot bloei van het ik en het wij.
Habermas en Kahane helpen mij om iets te vertellen over een prachtig project dat de Constitutie voor de Commons startte over de democratische kwaliteit van gemeenschappen. Zoals ik al even aangaf is het maar de vraag of we met de ander met wie wij samenwerken en of samenleven het goed doen. Er kan verstrengeling of overheersing plaatsvinden.
In gemeenschappen treden – net als in het echte leven – allerlei vervormingen op, die gaandeweg steeds weer kunnen worden bijgestuurd en opgelost. Wat in een relatie tussen twee individuen gebeurt, gebeurt ook in groepen. Door de sociale dynamiek van een groep wordt het wel complexer. En dan kan je als individu nog meer het gevoel krijgen geen invloed meer te hebben op de kwaliteit van de relaties en groepsdynamiek.
De gemeenschap lokt eenieder die eraan deelneemt uit tot (impliciete) reflectie op wat jouw eigen gelijk is en wat het gelijk is dat in de relatie met de anderen ‘ontstaat’. Deze dynamiek is ons niet vreemd; als kinderen in een gezin, in de klassen waar we in zaten, in werkomgevingen. Door de millennia heen hebben we dit sociale gen ontwikkeld.
In gemeenschappen kan het wel spannender zijn. Gemeenschappen zijn plekken waar we aan bijdragen, niet omdat we betaald worden maar omdat we daar ons verlangen te verbinden kunnen vormgeven. Veel betrokkenheid, liefde en aandacht. Als je ziel en zaligheid in de gemeenschap zit, of als je niet zomaar weg kan uit de gemeenschap dan wordt het nog spannender. Dat vraagt nog meer van de mensen in de gemeenschap, dat men in staat is vrede te bewaren, inclusief en open te zijn naar anderen met afwijkende meningen en voorkeuren. Zodat de groep in staat is om de IK-ken en het WIJ in evenwicht te houden.
Gemeenschappen zijn plekken waar je jezelf tegenkomt en de groep zichzelf tegenkomt. De plek der moeite zoals Hans Vermaak het noemt én de pocket of participation zoals Albert Jan Kruiter het noemt. Daar leer je delibereren met de ander, die anders denkt en andere waarden heeft. Dat lukt vaak ook omdat je ook gedeelde waarden hebt, als je met elkaar de moestuin onderhoudt, de verse broden voor het voedsel-collectief ophaalt, of meedraait als vrijwilliger in de zorg-gemeenschap of energie-coöperatie.
En natuurlijk gaat het dan ook wel eens fout. Dan ontstaat gedoe. Mensen die elkaar toch niet zo goed zien en elkaar vermijden, oordelen over de ander hebben, ongemak niet uitspreken.
In dit soort gedoe kan de gemeenschap zich als meester tonen. Hoe beter je gedoe kan aankijken, hoe beter de gemeenschap.
Gedoe is de kanarie in de kolenmijn: Als er gedoe ontstaat is de kwaliteit van samen in de gemeenschap aan de orde. Hoe doen we het samen, is iedereen gehoord, wordt er werkelijk op elkaar ingegaan, hebben we scherp wat de gedeelde waarde zijn?
Gedoe is het productiemiddel voor een democratische gemeenschap, een gemeenschap die in de termen van Habermas niet bang is voor deliberatie.
In het genoemde project ontwierpen we recentelijk een aantal interventies die de democratische kwaliteit van gemeenschappen ondersteunt: een GEDOE HET ZELF – kit. En binnenkort komt er ook een game! Allemaal bedoeld om het ongemak van democratische handelen aan te gaan.
Democratie maken we zelf, elke dag in ons handelen met anderen. En bovenal in de gemeenschap. Dus alle reden om dat unieke proces te ondersteunen. Van Ontwijken via Gedoe naar Deliberatie.
Wil je meer weten over het project en de hulpmiddelen die we hebben gemaakt? De scan, het spel en de podcast? Check hier dan alle informatie.
De Commons vormen samen een ecosysteem. Ze zijn niet afgezonderd, maar dienen elkaar als cellen in een levend organisme. Hoewel ze enerzijds graag autonoom zijn, is er ook een grote behoefte uit te wisselen. Hoe steekt dat in elkaar? Welke regels zijn er voor nodig? Wat kunnen we leren van de biologie en filosofie?
Jeroen den Uyl vertelt in 2 minuten (en 9 seconden) wat nu precies de bedoeling is van de Stichting voor de Commons.
Commons zijn niet uit op winst. Het zijn geen bedrijven. En toch moeten ze winstbelasting betalen en wordt er BTW geheven. Op tal van terreinen is duidelijk dat de Belastingdienst de Commons, een praktijk van mensen die elkaar helpen om gemeenschappelijk goed te realiseren, niet begrijpen. Met fiscale experts gaan we de toepassing van fiscale wetgeving beoordelen en gaan we voorstellen doen om dit aan te passen onder andere gebruikmakend van internationale voorbeelden en eventueel ook proefprocessen.
De financiering van Commons is problematisch. De systeemwereld van banken en fondsen vindt het lastig om de risico’s van Commons te beoordelen. Commons gaan van lieverlee naar goede doelen fondsen die vaak ook een beperkt doel hebben waardoor Commons langs allerlei loketten moeten zonder veel succes.
Deze en andere belemmeringen gaan we omzetten naar een faciliteit die vloeiende financiering regelt voor de Commons. We ontwikkelen hiervoor een tussenorganisatie en passende instrumenten die bijdragen aan de boogde vloeiende financiering.
Het internet is stuk. Lees: het is gekaapt door marktpartijen, waaronder zeker ook de big tech. Commons zijn graag onafhankelijk, en met het internet is dat een opgave. Hoe kunnen Commons hun eigen IT ruimte herwinnen? Welke goede manieren zijn er al gevonden en welke zouden nog ontwikkeld moeten worden? Met goede praktijken en expertgroepen gaan we de IT-onafhankelijkheid van de Commons verder versterken.
De totstandkoming van de Constitutie voor de Commons, en daarmee de versterking van de Commons, gaat onze samenleving transformeren. Het verandert onze manier van denken, voelen en ervaren. Daarvoor moeten we de harten van de mensen raken. Dit houdt in dat we mensen hierin meenemen. Naast onze rationele argumenten, hebben we cultuur nodig; in vorm, taal, zang, theater, beweging en beeld. Met kunstenaars gaan we dat ontwikkelen ter ondersteuning van de lange tocht om de Commons sterk te maken in onze samenleving.
De mens verliest het vermogen tegenstellingen te overbruggen of een conflict aan te gaan. Marcuse stelde het al in 1964: Als consument en als onderdaan is de mens vervlakt. Hoe vormend is een conflict en hoe maken we het voor mensen makkelijk om deze ongemakkelijke plek op te zoeken? De Commons floreren als mensen durven te staan voor hun verlangen. Daarom duiken we in dit thema in de psychologie en zoeken we naar de gaatjes om mensen te verleiden tot betekenisvol leven met elkaar.
Commons scheppen waarden die niet goed in geld te waarderen zijn. Denk aan de participatie (betrokkenheid), sociale cohesie (aandacht, liefde en vertrouwen) en legitimiteit (het recht om het zelf te doen, jezelf te organiseren). Hoe kunnen we deze waarden effectief etaleren en een plek geven in het maatschappelijk verkeer? Onder deze noemer gaan we impact die Commons maken een beter profiel geven dat als vanzelf herkend wordt door de Commons en ook door de Overheid en de Markt als die met Commons te maken krijgen.
De Commons zijn (net als het neoliberalisme) ook een impliciet geloof, een mensbeeld, een toekomst, een uitweg, hoop en troost. We gaan dit geloof, oftewel narratief / ideologie verkennen. Waar bestaat het uit en welk verlangen wordt er mee ingelost? We kijken naar de rode draden, de dragers van het verhaal en gaan die in de taal en vorm van verschillende doelgroepen vertalen. Omdat de Commons centraal staan, is het verbinden tussen mensen een belangrijke element.
Ook de binnenkant van Commons zijn onderwerp van de Constitutie. Hoe besturen de Commons zichzelf en hoe zorg je voor hygiëne als het gaat om machtsuitoefening, besluitvorming en de omgang met mensen in de Commons? Zorg voor reinheid in je eigen kring en belast niemand anders buiten je kring. Op basis hiervan ontwikkelen we bijvoorbeeld modellen voor inclusieve besluitvorming en verversing van bestuurders.
Mensen die een Common starten hebben vaardigheden, maar ook zwakke plekken. Welke vaardigheden hebben zij nodig en hoe leren zij, ook van elkaar, om succesvol te zijn en het vol te houden? En wat hebben de ‘volgers’, vaak vrijwilligers, nodig? Met de antwoorden op deze vragen ontwerpen we een lerend systeem van Commons die elkaar voeden en versterken met praktijken en theorie. Denk aan praktijkleergroepen en broedkamers voor talent.
Welke regels die mensen beschermen tegen organisaties hebben echt nut? Vaak zijn deze regels geboren uit wantouwen tegen grote organisaties. Ze zijn niet bedoeld voor Commons, want daar zijn de mensen zelf deel van de organisatie.
De autonomie van de eigen inrichting wordt door deze regels doorkruist. Met goede bedoeling, maar toegeschreven op grote organisaties waar de burger matige invloed op heeft. Om de Commons sterker te maken hoeven we deze niet te belasten met deze regels. Wij zoeken betere, op vertrouwen gestoelde zelfregulering. En we adresseren de regels die niet voor Commons gelden. Lees meer
Commons gebruiken verschillende bestaande rechtsvormen. De motieven variëren op basis van welke keuzes men maakt. Wil je bijvoorbeeld een optimale interne democratie, betere uitgangspunten bij de Belastingdienst of giften makkelijk ontvangen?
We onderzoeken welke vorm het beste past en of die aangepast kan worden aan alle wensen. Bovendien willen we het gemak om een rechtsvorm te starten vergroten. Dat mensen die actief worden snel en makkelijk zelf kunnen beginnen zonder onnodige notariskosten.
Een grote groep experts met kennis en ervaring van de Commons en van het recht werkt aan de mogelijkheden om de Commons een juridische plek te geven en in sommige gevallen voorrang te geven op de Overheid en de Markt. Hiervoor is een oefenrechtbank gepland en wordt er gewerkt aan proefprocessen. Zo bereiken we voorrang voor de Commons.