Constitutie voor de Commons

De Oefenrechtbank
Recht, de culturele onderlegger voor maatschappelijke verandering

juni 2024

Vorig jaar zomer kwamen we bijeen, allemaal juristen en mensen die werken in de praktijk van gemeenschappen. Het centrale thema van de bijeenkomst was: hoe krijgen we de gemeenschappen een goede plek in het recht? De bespiegelingen gingen over een klimaatzaak-achtige rechtszaak waar we principieel ruimte zouden bevechten voor de gemeenschappen.

Ik zag het al voor me. Mannen en vrouwen in toga, gewichtige woorden en vooral vernuftige argumenten. Vooral dat laatste want vernuft heb je nodig. We zijn immers gewend aan het idee dat er naast de burger niets is anders dan de overheid of de markt? Hoe breek je dat beeld af en stel je de gemeenschap als voor? Daar heb je een vondst voor nodig, zoals Roger Cox deed in de klimaatzaak. Mijn bewondering voor hem verwoordde ik al eens in een blog. Nu kon ik kijken of het eens ook zou lukken: een nieuwe rechtszaak gericht op gemeenschappen.

Een rechtszaak is een ander type interventie dan gewoon lobbyen, argumenteren en voorbeelden zelf uitvoeren. Dat wat we meestal doen als je iets wilt veranderen. Otto Scharmer leerde ons dat een complex systeem niet verandert door argumenten, maar door een collectief pad waarin we onze oordelen loslaten, ons cynisme laten smelten en onze angsten overwinnen. Scharmer operationaliseert iets wat Sovjet-leiders ons leerden: macht volgt cultuur. Je moet eerst ergens in geloven voordat de macht verandert. En dat gaat lukken als je dat met velen gelooft. Dat geloof wordt ondersteund door een geloofssysteem, een cultuur waarin we het leven ordenen aan de hand waar we in geloven.

Recht is cultuur
Het is meer dan argumenteren. Recht is cultuur. Ook cultuur die we vergeten waren. Daarom kan het recht meer doen dan het opvoeren van argumentaties. Want het recht is gestoeld op traditie, op waarden die vaak diep verscholen zitten in ons bewustzijn. Die liggen niet altijd op de voorgrond, maar zijn nog steeds even waar. Je kunt die waarden wel wakker kussen, vorm geven, laten spreken. Dat was ook mijn motief om de weg van het recht te volgen. Het recht is een culturele kwaliteit die gehoord moet worden. En recht kan je niet negeren (in een democratische rechtsstaat althans). Met een soort van Klimaatzaak voor de gemeenschappen als toef op de taart.

Maar daar waren we afgelopen zomer nog lang niet, we zochten naar de juridische ingangen, selecteerden de vele mogelijke rechtszaken. Een groot schaakbord waar we de spelregels nog voor moesten vinden.

En toen, zoals het wel vaker gaat, ontsprong een klein idee. Jurgen van der Heijden, een van de leden van de werkgroep, bracht het idee in. “Laten we een Oefenrechtbank organiseren! We hebben een casus en die leggen we voor aan echte advocaten en we vragen een advocaat voor rechter te spelen. Iedereen vanuit de eigen professie doet zijn/haar best en dan krijgen we de beste argumenten.” De anderen keken verwonderd en ook waarderend op.

Iemand anders zei: “Als we nou de partijen van deze casus (een zorgcoöperatie en een uitvoerend zelfstandig bestuursorgaan) laten spelen door acteurs? Dan krijgt de rechtszaak meer communicatieve waarde.”
En weer iemand anders zei: “Laten we dat dan ook filmen zodat we de waarde en effect ervan verder verspreiden”.

En zo geschiedde. Op 13 april organiseerden we de Oefenrechtbank tijdens het festival van WeDoenHetSamen. Met een publiek van ongeveer 100 mensen werd de casus op het scherpst van de snede en de krachtigste argumenten gevoerd. De acteurs versterkten het empathische deel van de zaak. De toeschouwers zaten op het puntje van hun stoel. Dit videoverslag geeft er blijk van.

Ik realiseerde me op dat moment zelf pas dat ik getuige was van een soort vormingstheater. Hier werd een knellend maatschappelijk vraagstuk gespeeld door deskundigen, over een zeer realistische zaak, met echte argumenten, waar echt pijn geleden wordt. En theater dat mensen in beweging zet.

Een oefenrechtbank kust iets wakker, maakt ons bewust van onze hoop en geloof dat mensen samen hun dingen zouden moeten kunnen doen. Wat het betekent dat mensen voor elkaar opkomen en solidariteit voelen, geven en ontvangen. Dat is het verhaal en waarde van gemeenschappen.

Daarmee werd me duidelijk dat naast het testen van argumenten, op zich belangrijk voor de grote rechtszaken die vast nog gaan volgen…, de oefenrechtbank eigenlijk een theaterstuk is. Dit stuk is uiteraard artistiek gezien niet van het niveau van de iconisch theatermaker Bertolt Brecht. Maar het heeft wel een vergelijkbaar doel: Geloof, hoop en liefde in sociale samenhang tussen mensen wakker kussen.

Wem gehört die Welt Kunst und Gesellschaft in der Weimar Republik

Web van Commons

De Commons vormen samen een ecosysteem. Ze zijn niet afgezonderd, maar dienen elkaar als cellen in een levend organisme. Hoewel ze enerzijds graag autonoom zijn, is er ook een grote behoefte uit te wisselen. Hoe steekt dat in elkaar? Welke regels zijn er voor nodig? Wat kunnen we leren van de biologie en filosofie?

Lees meer…

Jeroen den Uyl vertelt in 2 minuten (en 9 seconden) wat nu precies de bedoeling is van de Stichting voor de Commons.

Stimulerende fiscaliteit

Commons zijn niet uit op winst. Het zijn geen bedrijven. En toch moeten ze winstbelasting betalen en wordt er BTW geheven. Op tal van terreinen is duidelijk dat de Belastingdienst de Commons, een praktijk van mensen die elkaar helpen om gemeenschappelijk goed te realiseren, niet begrijpen. Met fiscale experts gaan we de toepassing van fiscale wetgeving beoordelen en gaan we voorstellen doen om dit aan te passen onder andere gebruikmakend van internationale voorbeelden en eventueel ook proefprocessen.

Lees meer…

Vloeiende financiering

De financiering van Commons is problematisch. De systeemwereld van banken en fondsen vindt het lastig om de risico’s van Commons te beoordelen. Commons gaan van lieverlee naar goede doelen fondsen die vaak ook een beperkt doel hebben waardoor Commons langs allerlei loketten moeten zonder veel succes.

Deze en andere  belemmeringen gaan we omzetten naar een faciliteit die vloeiende financiering regelt voor de Commons. We ontwikkelen hiervoor een tussenorganisatie en passende instrumenten die bijdragen aan de boogde vloeiende financiering.

Lees meer…

Openend internet

Het internet is stuk. Lees: het is gekaapt door marktpartijen, waaronder zeker ook de big tech.  Commons zijn graag onafhankelijk, en met het internet is dat een opgave. Hoe kunnen Commons hun eigen IT ruimte herwinnen? Welke goede manieren zijn er al gevonden en welke zouden nog ontwikkeld moeten worden? Met goede praktijken en expertgroepen gaan we de IT-onafhankelijkheid van de Commons verder versterken.

Lees meer…

Raak de harten

De totstandkoming van de Constitutie voor de Commons, en daarmee de versterking van de Commons, gaat onze samenleving transformeren. Het verandert onze manier van denken, voelen en ervaren. Daarvoor moeten we de harten van de mensen raken. Dit houdt in dat we mensen hierin meenemen. Naast onze rationele argumenten, hebben we cultuur nodig; in vorm, taal, zang, theater, beweging en beeld. Met kunstenaars gaan we dat ontwikkelen ter ondersteuning van de lange tocht om de Commons sterk te maken in onze samenleving.

Lees meer…

 

Betekenisvol menselijk

De mens verliest het vermogen tegenstellingen te overbruggen of een conflict aan te gaan. Marcuse stelde het al in 1964: Als consument en als onderdaan is de mens vervlakt. Hoe vormend is een conflict en hoe maken we het voor mensen makkelijk om deze ongemakkelijke plek op te zoeken? De Commons floreren als mensen durven te staan voor hun verlangen. Daarom duiken we in dit thema in de psychologie en zoeken we naar de gaatjes om mensen te verleiden tot betekenisvol leven met elkaar.

Lees meer…

Onzichtbare waarde

Commons scheppen waarden die niet goed in geld te waarderen zijn. Denk aan de participatie (betrokkenheid), sociale cohesie (aandacht, liefde en vertrouwen) en legitimiteit (het recht om het zelf te doen, jezelf te organiseren).  Hoe kunnen we deze waarden effectief etaleren en een plek geven in het maatschappelijk verkeer? Onder deze noemer gaan we impact die Commons maken een beter profiel geven dat als vanzelf herkend wordt door de Commons en ook door de Overheid en de Markt als die met Commons te maken krijgen.

Lees meer…

Verbindend verhaal

De Commons zijn (net als het neoliberalisme) ook een impliciet geloof, een mensbeeld, een toekomst, een uitweg, hoop en troost. We gaan dit geloof, oftewel narratief / ideologie verkennen. Waar bestaat het uit en welk verlangen wordt er mee ingelost? We kijken naar de rode draden, de dragers van het verhaal en gaan die in de taal en vorm van verschillende doelgroepen vertalen. Omdat de Commons centraal staan, is het verbinden tussen mensen een belangrijke element.

Lees meer…

Geen despotisme

Ook de binnenkant van Commons zijn onderwerp van de Constitutie. Hoe besturen de Commons zichzelf en hoe zorg je voor hygiëne als het gaat om machtsuitoefening, besluitvorming en de omgang met mensen in de Commons? Zorg voor reinheid in je eigen kring en belast niemand anders buiten je kring. Op basis hiervan ontwikkelen we bijvoorbeeld modellen voor inclusieve besluitvorming en verversing van bestuurders.

Lees meer…

Lijden of leiden?

Mensen die een Common starten hebben vaardigheden, maar ook zwakke plekken. Welke vaardigheden hebben zij nodig en hoe leren zij, ook van elkaar, om succesvol te zijn en het vol te houden? En wat hebben de ‘volgers’, vaak vrijwilligers, nodig? Met de antwoorden op deze vragen ontwerpen we een lerend systeem van Commons die elkaar voeden en versterken met praktijken en theorie. Denk aan praktijkleergroepen en broedkamers voor talent.

Lees meer…

Regelvrije Commons

Welke regels die mensen beschermen tegen organisaties hebben echt nut? Vaak zijn deze regels geboren uit wantouwen tegen grote organisaties. Ze zijn niet bedoeld voor Commons, want daar zijn de mensen zelf deel van de organisatie.

De autonomie van de eigen inrichting wordt door deze regels doorkruist. Met goede bedoeling, maar toegeschreven op grote organisaties waar de burger matige invloed op heeft. Om de Commons sterker te maken hoeven we deze niet te belasten met deze regels. Wij zoeken betere, op vertrouwen gestoelde zelfregulering. En we adresseren de regels die niet voor Commons gelden. Lees meer

Lees meer…

Beste rechtsvorm

Commons gebruiken verschillende bestaande rechtsvormen. De motieven variëren op basis van welke keuzes men maakt. Wil je bijvoorbeeld een optimale interne democratie, betere uitgangspunten bij de Belastingdienst of giften makkelijk ontvangen?

We onderzoeken welke vorm het beste past en of die aangepast kan worden aan alle wensen. Bovendien willen we het gemak om een rechtsvorm te starten vergroten. Dat mensen die actief worden snel en makkelijk zelf kunnen beginnen zonder onnodige notariskosten.

Lees meer…

Voorrang voor Commons

Een grote groep experts met kennis en ervaring van de Commons en van het recht werkt aan de mogelijkheden om de Commons een juridische plek te geven en in sommige gevallen voorrang te geven op de Overheid en de Markt. Hiervoor is een oefenrechtbank gepland en wordt er gewerkt aan proefprocessen. Zo bereiken we voorrang voor de Commons.

Lees meer…